భారత ఎన్నికల వ్యవస్థలో మరియు చట్టసభల నిర్మాణంలో విప్లవాత్మక మార్పులు తీసుకువచ్చే దిశగా ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ ప్రభుత్వం అత్యంత కీలకమైన అడుగులు వేస్తోంది. మహిళా రిజర్వేషన్ల అమలుతో పాటు లోక్సభ స్థానాల సంఖ్యను భారీగా పెంచేందుకు ఉద్దేశించిన మూడు ముఖ్యమైన ముసాయిదా బిల్లులను కేంద్రం పార్లమెంటు సభ్యులకు సర్క్యులేట్ చేసింది. ఐదు దశాబ్దాలుగా స్తంభించిపోయిన నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియకు ఈ బిల్లులతో మోక్షం లభించనుంది.
850 స్థానాలకు లోక్సభ పెంపు:
ప్రస్తుతం లోక్సభలో ఉన్న 543 స్థానాలను గరిష్ఠంగా 850కి పెంచాలని కేంద్రం ప్రతిపాదించింది. దీనికోసం 131వ రాజ్యాంగ సవరణ బిల్లును తీసుకువస్తున్నారు. పెరిగే ఈ స్థానాల్లో 815 సీట్లు వివిధ రాష్ట్రాల నుంచి, 35 సీట్లు కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల నుంచి ఉండేలా ముసాయిదాను రూపొందించారు. దీనివల్ల చట్టసభల్లో ప్రజా ప్రాతినిధ్యం మరింత పెరుగుతుందని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది.
2011 జనాభా లెక్కల ఆధారంగా పునర్విభజన:
నియోజకవర్గాల పునర్విభజన (డీలిమిటేషన్) కోసం 2026 నాటి కొత్త జనగణన వరకు వేచి చూడకుండా, ఇప్పటికే అందుబాటులో ఉన్న 2011 జనాభా లెక్కలనే ప్రాతిపదికన తీసుకోవాలని ప్రభుత్వం నిర్ణయించింది. ఈ మేరకు రాజ్యాంగంలోని 82వ అధికరణకు సవరణలు ప్రతిపాదించారు. ఢిల్లీ, జమ్ముకశ్మీర్, పుదుచ్చేరి వంటి అసెంబ్లీ కలిగిన కేంద్రపాలిత ప్రాంతాల్లో కూడా 33 శాతం మహిళా కోటా అమలుకు ప్రత్యేక బిల్లును ప్రవేశపెట్టారు.
సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలో కమిషన్:
నియోజకవర్గాల పునర్విభజన ప్రక్రియను అత్యంత పారదర్శకంగా నిర్వహించేందుకు సుప్రీంకోర్టు ప్రస్తుత లేదా మాజీ న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలో డీలిమిటేషన్ కమిషన్ను ఏర్పాటు చేయనున్నారు. ఈ కమిషన్ విధివిధానాలు ఇలా ఉండనున్నాయి:
-
సభ్యులు: సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తితో పాటు భారత ఎన్నికల ప్రధాన కమిషనర్, సంబంధిత రాష్ట్ర ఎన్నికల కమిషనర్ సభ్యులుగా ఉంటారు.
-
సహాయక సభ్యులు: ప్రతి రాష్ట్రం నుంచి ఐదుగురు ఎంపీలు, ఐదుగురు ఎమ్మెల్యేలను అసోసియేట్ సభ్యులుగా నియమిస్తారు (వీరికి ఓటు హక్కు ఉండదు).
-
అధికారాలు: సాక్షులను విచారించడం, పత్రాలను తెప్పించుకోవడంలో ఈ కమిషన్కు సివిల్ కోర్టుకు ఉండే అధికారాలు ఉంటాయి. కమిషన్ ఇచ్చే తుది ఉత్తర్వులను ఏ కోర్టులోనూ ప్రశ్నించడానికి వీలుండదు.
కఠినమైన నిబంధనలు మరియు మార్గదర్శకాలు:
నియోజకవర్గ సరిహద్దులను నిర్ణయించేటప్పుడు భౌగోళిక సామీప్యత, నదులు, కొండలు వంటి సహజ సరిహద్దులు మరియు పరిపాలన సౌలభ్యాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. ముఖ్యంగా, ప్రతి అసెంబ్లీ నియోజకవర్గం పూర్తిగా ఏదో ఒక పార్లమెంటు నియోజకవర్గం పరిధిలోకి వచ్చేలా జాగ్రత్తలు తీసుకుంటారు. ఎస్సీ, ఎస్టీ జనాభా ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతాల్లో రిజర్వేషన్లు కేటాయిస్తూనే, మహిళలకు మూడోవంతు (33%) సీట్లు కేటాయించడం ఈ పునర్వ్యవస్థీకరణ ప్రధాన లక్ష్యం.
విశ్లేషణ:
దశాబ్దాల కాలంగా పెండింగ్లో ఉన్న మహిళా రిజర్వేషన్ బిల్లును అమలు చేయాలంటే లోక్సభ సీట్ల పెంపు తప్పనిసరి అని ప్రభుత్వం భావిస్తోంది. అయితే, 2011 జనాభా లెక్కల ప్రకారం డీలిమిటేషన్ చేపట్టడం వల్ల రాష్ట్రాల వారీగా సీట్ల కేటాయింపులో భారీ మార్పులు వచ్చే అవకాశం ఉంది. ఇది రాజకీయంగా కొత్త సమీకరణాలకు దారితీయనుంది.
ముఖ్యంగా జనాభా నియంత్రణ పాటించిన దక్షిణాది రాష్ట్రాలకు అన్యాయం జరగకుండా చూడటం కేంద్రానికి పెద్ద సవాలుగా మారనుంది. అయినప్పటికీ, సుప్రీంకోర్టు న్యాయమూర్తి నేతృత్వంలోని కమిషన్ ద్వారా ఈ ప్రక్రియను నిర్వహించడం వల్ల పారదర్శకత ఉంటుందని ఆశించవచ్చు.
ముగింపు:
ముసాయిదా బిల్లుల సర్క్యులేషన్తో దేశ రాజకీయాల్లో ప్రకంపనలు మొదలయ్యాయి. ఈ చారిత్రాత్మక బిల్లులు పార్లమెంటులో ఆమోదం పొందితే, భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో మహిళల భాగస్వామ్యం మరియు ప్రాతినిధ్యం కొత్త శిఖరాలకు చేరుకుంటుంది.
